Porytowe Wzgórze to jedno z najważniejszych miejsc pamięci narodowej na Lubelszczyźnie, położone w sercu Lasów Janowskich, około 15 km na południe od Janowa Lubelskiego. To tutaj 14 czerwca 1944 roku rozegrała się największa bitwa partyzancka na ziemiach polskich podczas II wojny światowej. Dziś miejsce to łączy funkcję historyczną z walorami przyrodniczymi – można tu spacerować ścieżką edukacyjną wśród stuletniej puszczy, zobaczyć pomnik i cmentarz partyzancki, a przy okazji doświadczyć ciszy i spokoju głębokiego lasu.
- największa bitwa partyzancka w Polsce
- pomnik upamiętniający bohaterów
- malownicza ścieżka edukacyjna
- cmentarz partyzancki z mogiłami
- spokojna atmosfera wśród lasów
Historia bitwy na Porytowym Wzgórzu
Czerwiec 1944 roku. Front wschodni zbliża się do Lubelszczyzny, a Niemcy podejmują desperacką próbę zlikwidowania partyzantki w rejonie Lasów Janowskich i Lipskich. Operacja nosi kryptonim Sturmwind I – „Wicher I”. Do akcji okupant rzuca trzy dywizje frontowe, łącznie około 30 tysięcy żołnierzy.
9 czerwca pierścień okrążenia zamyka się wokół lasów. W pułapce znajduje się około 3 tysięcy partyzantów – oddziały polskie i sowieckie, które dotąd skutecznie działały na tyłach wroga. Nocą z 11 na 12 czerwca przechodzą z Lasów Lipskich i zajmują pozycje obronne nad rzeką Branwią, na Porytowym Wzgórzu.
14 czerwca wybucha bitwa. Mimo dziesięciokrotnej przewagi liczebnej Niemców, walki trwają cały dzień. Partyzanci pod dowództwem ppłk. Nikołaja Prokopiuka zdołali wyjść z okrążenia – choć wielu z nich zapłaciło za to życiem. W potyczkach poprzedzających główną bitwę zginął między innymi dowódca oddziału Batalionów Chłopskich por. J. Karczmarczyk „Lipa” wraz z dwunastoma partyzantami.
Bitwa na Porytowym Wzgórzu była największą bitwą partyzancką na ziemiach polskich podczas II wojny światowej. Stosunek sił – 3 tysiące partyzantów wobec 30 tysięcy żołnierzy niemieckich – pokazuje skalę zagrożenia i determinację walczących.
Pomnik i cmentarz partyzancki
W 1974 roku, w 30. rocznicę bitwy, odsłonięto na Porytowym Wzgórzu pomnik według projektu Bronisława Chromego. To monumentalna konstrukcja, która góruje nad otaczającym lasem i stanowi punkt orientacyjny dla odwiedzających. Obok znajduje się cmentarz partyzancki z mogiłami poległych.
Co roku w połowie czerwca, w rocznicę bitwy, odbywają się tu uroczystości z udziałem wojska, orkiestry wojskowej i młodzieży z I Liceum Ogólnokształcącego im. Bohaterów Porytowego Wzgórza w Janowie Lubelskim. To właśnie wtedy miejsce to tętni życiem – msza polowa, apel pamięci, salwa honorowa, przemówienia i składanie kwiatów przypominają o wydarzeniach sprzed dekad.
Ścieżka edukacyjna przez rezerwat
Porytowe Wzgórze leży w obrębie rezerwatu przyrody Lasy Janowskie o powierzchni 2677 hektarów. Dominują tu lasy mieszane z przewagą jodły, torfowiska przejściowe i olsy. To jeden z najcenniejszych przyrodniczo obszarów w regionie.
Przez teren prowadzi ścieżka edukacyjna, która zaczyna się przy pomniku i biegnie wzdłuż doliny rzeki Branew. Po drodze mijamy mogiły partyzanckie i drzewa pomnikowe – świadków tamtych wydarzeń. Jeden z ciekawszych punktów to przejście przez dawny most leśnej kolejki wąskotorowej, która kiedyś obsługiwała tutejsze lasy. Ścieżka kończy się przy obelisku na samym wzgórzu.
Spacer pozwala zobaczyć nie tylko miejsca związane z bitwą, ale też piękno janowskiej puszczy. Jodłowa skarpa, kładka przez Branew, cisza przerywana tylko śpiewem ptaków – to miejsce ma w sobie coś kojącego, mimo ciężaru historii.
Jak dotrzeć na Porytowe Wzgórze
Dojazd wymaga odrobiny wysiłku i dobrej nawigacji. Z Janowa Lubelskiego prowadzi żółty szlak turystyczny, który rozpoczyna się przy Cegielni. Dystans to około 7 kilometrów, czas przejścia pieszo – niecałe dwie godziny w jedną stronę. Szlak przebiega przez rezerwat, na niektórych odcinkach obowiązuje zakaz wchodzenia z psami – warto stosować się do znaków w terenie.
Można też dotrzeć samochodem, choć jak ostrzegają odwiedzający – wymaga to wprawy w nawigacji po wąskich, nieoznakowanych leśnych drogach. Na miejscu jest parking. Dobrym pomysłem przed wyruszeniem jest wizyta w punkcie informacji turystycznej w Janowie Lubelskim (przy siedzibie Parku Krajobrazowego Lasy Janowskie), gdzie można zaopatrzyć się w mapy.
Alternatywą jest rower – szlak prowadzi przez las, bez dużych przewyższeń (suma podejść to zaledwie 43 metry). Wielu turystów wybiera właśnie ten sposób zwiedzania. Można też dojechać na rolkach, choć nawierzchnia leśnych dróg nie wszędzie jest idealna.
Do Porytowego Wzgórza można dojechać również od strony gminy Dzwola – to alternatywna trasa dla tych, którzy chcą uniknąć tłumów podczas głównych uroczystości.
Bieg Partyzantów i inne wydarzenia
Każdego roku w czerwcu odbywa się Bieg Partyzantów – zawody biegowe, które startują spod pomnika na Porytowym Wzgórzu i prowadzą w kierunku Janowa Lubelskiego. To sposób na uczczenie pamięci poległych i popularyzację historii tego miejsca wśród młodszego pokolenia.
Wzgórze jest też punktem wycieczek krajoznawczych organizowanych przez szkoły i organizacje turystyczne. Nie każdy wie, że w Janowie Lubelskim działa liceum noszące imię Bohaterów Porytowego Wzgórza – uczniowie tej szkoły regularnie angażują się w upamiętnianie historii bitwy.
Dla kogo jest Porytowe Wzgórze
To miejsce zainteresuje przede wszystkim miłośników historii i osób szukających śladów walk partyzanckich. Skala bitwy i dramatyzm wydarzeń robią wrażenie, zwłaszcza gdy stoi się w miejscu, gdzie to wszystko się rozegrało.
Ale Porytowe Wzgórze to także propozycja dla spacerowiczów i rowerzystów. Lasy Janowskie są piękne o każdej porze roku, a sama wyprawa na wzgórze to dobry pretekst do kilkugodzinnej wędrówki z dala od miejskiego zgiełku. Rodziny z dziećmi w wieku szkolnym znajdą tu okazję do lekcji historii w terenie – choć trzeba liczyć się z poważnym charakterem miejsca.
Nie jest to typowa atrakcja turystyczna z infrastrukturą dla zwiedzających. Brak tu kawiarni, punktów gastronomicznych czy przewodników. To po prostu miejsce w lesie – pomnik, cmentarz, ścieżka i cisza. Warto zabrać ze sobą wodę i coś do jedzenia, jeśli planuje się dłuższy pobyt.
Informacje praktyczne
Wstęp: bezpłatny – miejsce jest dostępne całą dobę jako obiekt pamięci narodowej położony w lesie.
Jak dojechać: z Janowa Lubelskiego żółtym szlakiem turystycznym (7 km, ok. 1 godz. 50 min pieszo) lub samochodem leśnymi drogami. Przed wyruszeniem warto zaopatrzyć się w mapę w punkcie informacji turystycznej w Janowie Lubelskim. Alternatywny dojazd od strony gminy Dzwola.
Ile czasu poświęcić: sama wizyta przy pomniku i spacer ścieżką edukacyjną to około godziny. Z dojazdem pieszo lub rowerem z Janowa Lubelskiego należy zarezerwować pół dnia.
Co zabrać: wygodne obuwie do chodzenia po lesie, wodę, mapę lub sprawną nawigację GPS. W rezerwacie obowiązują ograniczenia dotyczące psów – sprawdź aktualne zasady przed wizytą.
Najlepszy czas na wizytę: miejsce można odwiedzać przez cały rok. Szczególny charakter mają uroczystości w połowie czerwca (w rocznicę bitwy), choć wtedy trzeba liczyć się z większą liczbą osób. Jesień w Lasach Janowskich bywa wyjątkowo malownicza.